Vera van Stemmen wil al vanaf haar achtste onderwijzeres worden. Ze zit in het derde jaar van de PABO en loopt nu stage op basisschool De Praatparkiet. Sinds kort heeft ze last van haar stem. Haar stem klinkt hees en soms voelt haar keel droog aan. Ze merkt ook dat het moeite kost om boven de leerlingen uit te komen.
Stemproblemen komen nogal eens voor bij beroepssprekers zoals Vera. Het is van belang om deze problemen in een vroeg stadium te herkennen en te behandelen. Daarmee wordt voorkomen dat de problemen chronisch worden. Door chronische stemproblemen loopt Vera de kans arbeidsongeschikt te worden voor het beroep dat ze al van jongs af aan wil beoefenen.
In Nederland wordt in het kader van de World Voice Day (de Wereld Stem Dag) aandacht geschonken aan stemscholing, preventie van stemproblemen en aan de (soms ernstige) beperkingen die patienten met stemproblemen ondervinden in het dagelijks leven.
Op deze pagina wordt uitleg gegeven over hoe de stem werkt
Binnenkort wordt de website aangevuld met informatie over wat stemonderzoek inhoudt en er wordt een overzicht gegeven van een aantal stemafwijkingen.
Nu al kunt u zelf door middel van een test nagaan of u een stemprobleem heeft. U krijgt na het invullende van 30 vragen direct uw eindscore te zien en als dat nodig is een aantal stemadviezen.
Verschillende factoren kunnen stemafwijkingen veroorzaken, zoals stemmisbruik, infecties, kanker, of verwondingen. Stemproblemen ontstaan wanneer iemand hogere eisen aan de stem stelt dan dat diegene met zijn of haar strottenhoofd kan produceren. Dit kan dus voor iedereen verschillend zijn. Een licht hese stem kan voor de ene persoon een bijzonder persoonlijk kenmerk zijn en misschien zelfs als sexy ervaren worden, terwijl het voor bijvoorbeeld een operazanger een ramp en het einde van een carriere kan betekenen.
Uit Brits onderzoek blijkt dat 60% van de medewerkers van telefonische informatiediensten weleens stemproblemen heeft. Meestal kunnen die klachten verholpen worden door intensieve stemtherapie of medische behandeling. Maar dit kan betekenen dat deze mensen langdurig uit de running zijn. Preventie van stemklachten kan veel ellende voorkomen, zowel voor de werknemer als voor de werkgever!
Uit onderzoek bij de GGD-NW Veluwe blijkt dat 45% van de leerkrachten in het basisonderwijs weleens stemklachten heeft. Uit onderzoek van de afdeling KNO van het Radboud Medisch Centrum te Nijmegen blijkt dat gebrek aan informatie een belangrijke risicofactor is voor stemproblemen bij leerkrachten. Deze stemproblemen kunnen leiden tot arbeidsongeschiktheid!
Uit onderzoek van de afdeling KNO van het VU Medisch Centrum in Amsterdam naar stemveroudering bij gezonde 50+ mannen, blijkt dat er al na 5 jaar sprake is van (normale) stemveroudering, zich uitend in een zwakkere stem. Op den duur kan dit ertoe leiden dat mensen zich terug trekken uit hun sociale leven!
Uit onderzoek naar problemen in het dagelijks leven van stempatienten die zich op de afdeling KNO van het VUmc melden blijkt dat alle stempatienten lichamelijke of sociale problemen ondervinden door hun stem. In lichte gevallen gaat het om een slecht stemgeluid of kost het moeite om te spreken, in ernstiger gevallen merken patienten daarnaast dat anderen hen ook niet goed kunnen verstaan en in zeer ernstige gevallen leidt dit tot een sociaal isolement!
Deze onderzoeksvoorbeelden onderbouwen wat KNO-artsen, logopedisten en stempatienten elke dag ervaren.
De doelstelling van de World Voice Day 2003 in Nederland is om mensen te wijzen op de (soms ernstige) beperkingen die stempatienten ondervinden en om het belang van scholing en preventie van stemproblemen te benadrukken.
De larynx (het strottenhoofd) is in de hals gelegen en vervult een belangrijke rol bij spreken, slikken en ademhalen. Het vormt de verbinding tussen de luchtpijp en de keelholte. In de mond- en keelholte zijn de lucht- en voedselweg niet gescheiden; in de larynx splitsen ze zich in twee aparte kanalen:
de ingeademde lucht gaat door de luchtpijp (trachea) naar de longen
het doorgeslikte voedsel gaat door de slokdarm (oesofagus) naar de maag.
De larynx heeft daardoor drie belangrijke functies:
Figuur 1. Kruispunt van ademweg en spijsweg bij de volwassen mens.
De stemplooien (stembanden)
De stemplooien zijn belangrijke onderdelen van de larynx. Zij spelen een hoofdrol bij spreken, slikken en ademhalen. De stemplooien bestaan uit spieren en bindweefsel die overdekt zijn met een dunne laag weefsel. Deze laag wordt slijmvlieslaag (mucosa) genoemd.
Er is een linker- en een rechterstemplooi die samen een ‘V’ vormen als je er bovenop kijkt. Stemplooien zijn heel klein: ongeveer 1-1½ centimeter lang en ongeveer ½ centimeter breed. Bij mannen zijn stemplooien iets langer en dikker dan bij vrouwen. Daardoor hebben mannen een lagere stem dan vrouwen.
Figuur 2. De stemplooien van bovenaf gezien.
Als je begint met spreken, gaan de stemplooien naar elkaar toe. De uitgeademde lucht uit de longen stroomt de luchtpijp in en botst tegen de onderkant van de gesloten stemplooien aan. Hierdoor krijg je een ophoping van lucht onder de stemplooien die drukt tegen deze stemplooien om erdoor te kunnen. Uiteindelijk wordt die druk zo groot dat de stemplooien niet meer tegen elkaar kunnen blijven en gaan ze open. Hierdoor kan de lucht met een plofje ontsnappen. Hierdoor worden de stemplooien aan de bovenkant juist weer naar elkaar toe gezogen en sluiten ze zich weer. Dit heet het Bernouilli effect. Nieuwe uitgeademde lucht hoopt zich vervolgens weer op onder de weer gesloten stemplooien en het hele proces begint opnieuw.
Klik hier voor een afbeelding van de beweging van de stemplooien tijdens spreken
De stemplooien gaan dus steeds heel snel open en dicht. Doordat de uitgeademde lucht uit de longen op deze manier door de stemplooien ontsnapt, gaat deze lucht trillen. Deze trillingen neem je waar als geluid. Het geluid van de stemplooien is een basisgeluid; het geluid wordt verder gevormd in de rest van het spraakkanaal (borst-, keel-, mond- en neusholte). In deze holtes gaat het geluid resoneren, doordat de lucht in de holtes ook gaat trillen. Daarom worden dat ook wel resonantieholten genoemd. Resonantie kan je ook voelen door je vingers op je strottenhoofd te leggen als je praat , of bijvoorbeeld op je neusvleugels.
Met het geluid kan je vervolgens gaan spreken door bewegingen te maken met je tong, lippen, gehemelte en onderkaak. Hierdoor ontstaan spraakklanken en dat noemen we articuleren.
Samenvattend gaat spreken dus als volgt:
| uitademings- lucht uit longen |
 | omzetting in basisgeluid door stem- plooien |
| vorming van het eigen stemgeluid door resonantieholten |
| vorming van spraak door bewegingen van lippen, tong, gehemelte en kaak |
Stemkwaliteit
De stemplooien moeten in goede conditie zijn om te spreken. Voor een helder stemgeluid is het belangrijk dat de stemplooien gaaf zijn, dat ze goed tegen elkaar aansluiten en dat ze allebei goed en regelmatig kunnen trillen. Wanneer de stemplooien niet gaaf zijn, niet goed met elkaar in contact kunnen komen of niet kunnen bewegen, wordt ook het stemgeluid minder helder: als ze niet gaaf zijn, kan het geluid schor worden en als ze niet helemaal goed kunnen sluiten dan wordt het stemgeluid hees. Dat komt doordat veel lucht kan ontsnappen, zonder dat het in trilling wordt gebracht. En als de stemplooien helemaal niet kunnen sluiten dan wordt er ook geen stemgeluid gemaakt.
Toonhoogte
De toonhoogte van de stem wordt bepaald door de snelheid waarmee de stemplooien open en dicht gaan. Dit is het aantal trillingen van de stemplooien per seconde, uitgedrukt in Hertz (Hz). Mannen spreken gemiddeld ongeveer op 110 Hz, vrouwen op gemiddeld 220 Hz. De lengte, dikte en spanning van de stemplooien spelen hierbij een rol. Het verschil in toonhoogte tussen mannen en vrouwen komt doordat mannen langere en dikkere stemplooien hebben dan vrouwen. Daarom is hun stem lager. Bij bepaalde afwijkingen aan de stemplooien kan de stem veranderen van toonhoogte. De toonhoogte wordt lager als er bijvoorbeeld vocht in de stemplooien zit.
Luidheid
Luidheid wordt bepaald door de uitslag van de stemplooien, de kracht waarmee de stemplooien trillen. Dit wordt uitgedrukt in decibel (dB). Hoe luider je spreekt, des te krachtiger trillen de stemplooien. Hier moet wel een bepaald evenwicht in zijn: als je te zacht spreekt, is de trilling te zwak; spreek je te luid, is de trilling te krachtig. Bij langdurig te luid spreken kan de stem overbelast raken en kunnen stemklachten ontstaan.