Betrokken en zorgvuldig - Kennis maakt ons beter

Toezichthoudende domotica in de residentiŽle zorg voor mensen met dementie of een verstandelijke beperking

Wat heb je precies onderzocht ?
Nieuwe technologieŽn zoals toezichthoudende domotica (sensoren, chips, GPS en camera's) worden steeds meer aangewend in de residentiŽle zorg voor mensen met dementie of een verstandelijke beperking. Daar zitten allerlei overwegingen achter, zoals kosten/personeelsbesparing of als alternatief voor klassieke vrijheidsbeperkingen. Tegelijkertijd zijn er ook ethische implicaties ten aanzien van het gebruik van dit soort technologie: de toepassing van domotica is namelijk niet waardevrij.
Daarbij is het onduidelijk of domotica aan de verwachtingen en beloften voldoet en wat de ervaringen van zowel het zorgpersoneel als de cliŽnten zijn. Daarom zijn wij 5 jaar geleden met een empirisch ethisch onderzoek gestart naar toezichthoudende domotica in de residentiŽle zorg voor mensen met dementie of een verstandelijke beperking. Een van de doelen van het onderzoek was het ontwikkelen van een (multidisciplinaire) handreiking. Voor dit onderzoek heb ik gebruik gemaakt van verschillende onderzoeksmethodes, waaronder een literatuuronderzoek, concept mapping en etnografisch onderzoek (participerende observatie en interviews).

Wat zijn, volgens jou, de belangrijkste resultaten of kernboodschappen?
Wat vooral naar voren komt is dat domotica verschillende ethische en praktische implicaties heeft, waaronder gevolgen voor de autonomie, privacy en zorgrelatie, en dat kwesties als verantwoordelijkheid en goed informeren complex zijn. Belangrijk bij de overweging om domotica toe te passen is de vraag of er sprake is van meerwaarde voor de cliŽnt. Dat lijkt misschien een open deur, maar je zult verbaasd zijn hoe vaak domotica wordt toegepast zonder dat daar goed (breed multidisciplinair) overleg en (kritische) reflectie aan vooraf gaat. Een goede samenvatting van de resultaten en boodschappen is te vinden in onze handreiking klik

Wat betekent dit voor de praktijk?
Een van de redenen waarom dit onderzoek zo (exploratief) is opgezet is het feit dat onze bevindingen niet 'zorgvreemd' zouden zijn, maar juist dicht bij de logica van mensen in de zorg blijft, dus een zogeheten 'bottom up' benadering. De handreiking is door de praktijk goed ontvangen- er is veel vraag naar. Wij voorzien met ons onderzoek kennelijk toch in een behoefte om handvaten te bieden waar het gaat om normatieve afwegingen omtrent domotica. Dat wordt versterkt door het feit dat er ook geen goede juridische kaders zijn om (de toepassing van) domotica adequaat te duiden.

Wat heeft je het meeste verrast in je onderzoek?
Specifiek met betrekking tot domotica dat zaken altijd genuanceerd maar ook gedifferentieerd zijn. Domotica is niet alleen een kwestie van verhoogde mate van veiligheid of meer autonomie, het is vaak een beetje van beide en nog iets anders. Wat mij in het algemeen heeft verrast is dat ik mijn beeld van zorginstellingen drastisch moest bijstellen. Ik had toch een wat zwaarmoedig beeld van het verpleeghuis of een instelling voor verstandelijk gehandicapten, maar de werkelijkheid (althans zoals ik die in verschillende instellingen tegenkwam) is ook hier genuanceerder. Het is vooral mooi om te zien hoe het personeel met enorm hart voor de cliŽnten in de zorg werkt.

Terugkijkend op de afgelopen jaren; zou je iets anders hebben gedaan?
Dat is moeilijk te zeggen. Enerzijds neig ik zeker naar 'ja ik had vele dingen anders aangepakt of meer uitgediept'- zowel op het methodologische, inhoudelijke als persoonlijke vlak. Anderzijds is het juist belangrijk bij kwalitatief onderzoek dat je hier zo open mogelijk instapt, dat is inherent aan het gebruik van exploratieve methodes. Al met al kan ik in elk geval zeggen dat ik het een bijzondere ervaring vond, hoewel ik nog niet helemaal klaar ben- en misschien wel nooit zal zijn. Het klinkt misschien wat zoetig, maar wat dat betreft heb ik ook een beetje mijn hart verloren aan dit zorgdomein.

printen