Reisverslag Dries Budding en Bas Wintermans

De microbiologie van een mammoet

18 maart 2014

Twee artsen van VUmc zijn in Siberië om in de koudste stad ter wereld onderzoek te doen op een 10.000 jaar oude mammoet. Zij hopen de darmbacteriën van de mammoet te isoleren. Daarnaast gaan zij op zoek naar de genen die een rol spelen bij antibioticaresistentie in bacteriën. Mogelijk komen zij hierbij voorlopers van nu bekende ziekteverwekkers zoals TBC en Clostridum difficile op het spoor. Dries Budding en Bas Wintermans houden ons via dit reisverslag op de hoogte van hun reis naar het hart van Siberië.

  • Donderdag 13 maart, Yakutsk

Onderweg naar de mammoet vraag ik me af wat mijn doelen voor vandaag zijn. Het is erg lastig want wat valt er nog te wensen? Ik heb meer -kwalitatief goede- materialen kunnen verzamelen dan ik had durven dromen. Vooral gisteren was een erg goede dag. Momenteel hebben we feces, darmweefsel, beenmerg, een galsteen, bloed en maagweefsel. Al dit materiaal is van onschatbare waarde voor de wetenschap. Als ik eenmaal aangekomen ben in de anatomiezaal word ik hieraan nogmaals herinnerd door Roy Weber. Hij vertelt dat een van de Russische professoren bloedsamples voor hem mee zou brengen. Echter, onderweg is hij knock-out geslagen en beroofd van geld en samples. Ik vraag me af of het een ordinaire beroving was of dat het om de samples ging, immers kan ik me voorstellen dat dergelijk materiaal veel geld oplevert bij wetenschappers of verzamelaars. Toen ik aan Dries vertelde dat ik bloed had weten te bemachtigen zei hij: "Wat fantastisch! Wees er zuinig op want dit is nog veel zeldzamer dan diamanten". Ik heb er toen om gelachen maar als ik er goed over nadenk kan ik weinig verzinnen wat zeldzamer is.

Intacte slurf
Terug in mijn witte pak op de snijzaal begin ik weer - zoals elke ochtend - met autopsie van de mammoet. Inmiddels is de geheel intacte slurf van de mammoet uit de vriezer gehaald. De slurf is bij het vinden van de mammoet bruut eraf gehakt om makkelijker de slagtanden van de kop te kunnen scheiden. Het blijkt dat 'tusk-hunters' in de zomermaanden opzoek gaan naar ivoor van de mammoet op eilanden 600 km ten noorden van Yakutsk. Er ligt hier zoveel dat de ontdekker van het eiland, Liakov, speculeerde dat het eiland volledig was opgebouwd uit botten en slagtanden. Tegenwoordig wordt het grootste deel van het ivoor voor enorme bedragen geëxporteerd naar China voor beeldhouwwerkjes of medicatie. Een groot deel van de Chinese bevolking denkt namelijk dat het opeten van alle schaarse 'dierlijke producten' gelijkende een fallussymbool hun potentie zal vergroten. Terug naar de slurf, ik besluit om er een gat in te boren om vervolgens uit onderliggende holte een sample te nemen. Dit blijkt echter niet zo eenvoudig omdat ik helemaal geen holte kan vinden. Na twee keer proberen besluit ik het te laten voor wat het is, waarschijnlijk is de slurfholte samengevallen en ik wil het niet onnodig kapot boren.

Knikkers
Samen met de patholoog verken ik opnieuw de buikholte en we vinden daarbij tussen het darmweefsel een intacte lymfeklier. Dit is een prachtige aanvulling aan mijn sample collectie omdat we hier mogelijk bacteriën, misschien zelfs TBC in kunnen vinden. Weer enige tijd later treffen we de lever aan. De lever is ook buitengewoon goed geconserveerd en bovendien zitten er tientallen hard aanvoelende structuren in die zo groot zijn als knikkers. Hoewel ik niet veel weet van normale anatomie bij mammoeten weet ik haast zeker dat dit niet normaal is, dit is pathologisch. Mogelijk is het uitgezaaide kanker, galstenen in de lever of tuberculose. Omdat een infectieuze oorzaak niet uit te sluiten is, neem ik hiervan ook maar een stukje mee.

Later, als we de borstholte beginnen te exploreren, treffen we het pericard aan maar tot ieders verbazing is het hart nergens te vinden. "Hoe is dit mogelijk ?" vraag ik me hardop af. Er wordt gespeculeerd dat het mogelijk langs boven is opgegeten door wolven of dat het snel is vergaan. Ik vind beide verklaringen niet erg voor de hand liggen maar het lukt me niet om een betere hypothese te vormen.

Efteling
In de middag gaan we op visite in een grot waar je de permafrost kan zien. De cameraploeg is hier ook aanwezig en we moeten als acteurs de grot inlopen, dit bovendien drie keer om alle kanten op film te hebben. Ik voel me een ontzettende idioot dat ik dit spelletje aan het meespelen ben maar dit levert voor de mensen thuis waarschijnlijk wel betere beelden op. De grot was van binnen helemaal met gekleurde lichtjes versierd en ondanks deze Efteling-factor was het erg mooi. Bovendien kan je hier echt ervaren wat permafrost met je doet, het zuigt namelijk alle warmte door je kleren heen uit je lichaam. Het is hier het hele jaar doorextreem koud. Deze grotten werden vroeger dan ook gebruikt om voorraden voeding in op te slaan.

Eenmaal buiten ben ik koud tot op mijn botten. Gelukkig is verderop een authentiek Yakutsks houten huisje met rond het huis tientallen Husky's en ik besluit hier naar binnen te gaan om wat op te warmen. Als hondenliefhebber vraag ik waarvoor de Husky's gebruikt worden. Het blijken geen Husky's maar "Yakutskiandogs" te zijn, deze schijnen nog geschikter te zijn om een slee te trekken tijdens de expedities naar de ijszeeën. Als ik dit ook wil doen moet ik bij hem zijn en daar minimaal 4 weken voor uittrekken. Misschien de volgende keer, zeg ik.

Delicatesse
Aan het einde van de dag ga ik terug naar de snijzaal om een selectie te maken van samples die ik mee terug naar Nederland kan nemen in mijn koffer zonder problemen met de douane te krijgen, de rest komt later met een koerier.

Terug bij mijn slaapvertrek is het groepje Russische professoren druk bezig een enorme diepgevroren vis aan stukken te snijden om deze vervolgens zo bevroren op te eten, wat een lokale delicatesse is. Bij navraag blijkt het zoetwatervis te zijn. Men biedt mij ook een stuk bevroren vis aan maar dit sla ik af omdat ik deze situatie associeer met allerlei parasitaire infecties waar ik niet op zit te wachten. Bovendien moet ik me nog inchecken voor morgen, dus op naar het internetcafé. In het internetcafé lukt het me na veel gedoe om in te checken maar printen lukt niet want de printer blijkt kapot. Dit is iets wat ik zo laat op de dag niet kan gebruiken want nu moet ik morgen vroeg nog ergens printen.
De volgende ochtend word ik wakker met lichte paniek omdat ik vergeten ben mijn wekker te zetten en ik nu nog een klein uur heb om ergens mijn ticket uit te printen. Ik besluit op safe te spelen en naar het ziekenhuis te gaan waar mijn collega's van de microbiologie allemaal nieuwe computers hebben en het uitprinten gelukkig zonder problemen verloopt.

Roltrap
Als ik op het vliegveld mijn koffer incheck en daarna door de douane ga, loop ik tegen een probleem aan. Ik moet bij gate 3 zijn wat boven is, maar de roltrap daarnaartoe is geblokkeerd door een hek. Ik zie geen andere trap omhoog, dus wat nu? Omdat ik geen reden zie voor deze blokkade besluit ik het hek opzij te doen en omhoog te lopen. Ongeveer na vijf treden hoor ik een luide stem door de luidsprekers in het Russisch 'tetteren'. Hoewel ik niet versta wat er gezegd wordt heb ik het vermoeden dat ik iets doe wat niet mag, dus ik ga snel terug. Ik loop terug naar de douanebeambte en wijs naar mijn ticket en vraag "where?" waarop de beambte toch weer naar boven wijst. Nu slaat toch weer de twijfel toe, zou dat 'getetter' toch ergens anders betrekking op hebben gehad. Dus nogmaals de trap omhoog en weer het 'getetter' uit de luidsprekers door de zaal. Halverwege op de trap kijk ik om me heen en zie dat iedereen naar mij aan het kijken is, sommige mensen kijken me daarbij indringend aan en schudden nee. Nu zijn er dus twee opties of ik loop snel omhoog of terug naar beneden, de afstand is gelijk. Toch besluit ik terug naar beneden te gaan omdat ik niet weet hoe ik de afweging om door te lopen moet uitleggen vanuit een Russische cel. Eenmaal beneden komen twee mannen in uniform op me af gesneld en beginnen in het Russisch tegen me aan te praten. Ik heb ontdekt dat een paar woorden Engels en een onnozele blik genoeg is om mensen te laten zwijgen en ook hier bleek dit erg effectief. Wel moet ik met hen meelopen en als we stoppen staan we voor en lift. Eenmaal boven aangekomen zie ik mijn vliegtuig al staan. Ik kan redelijk snel doorlopen nu: "op naar huis!" - Bas Wintermans

Prachtig intacte slurf van de mammoet. Als ik hiernaar kijk zie ik haar zo voor me staan.

Vreemde knobbels in de lever die pathologisch ogen.

Kingdom of permafrost waar het hele plafond bezaaid is met prachtige ijskristallen.

Dries en Bas zoeken in de avond de weg terug naar het slaapvertrek. Buiten is het -35 °C waardoor alle blootliggende huid maar ook benen enorm tintelen en pijn doen. Toch is dit een mooie gelegenheid voor een selfie.

  • Woensdag 12 maart, Yakutsk

Het is dinsdagavond en morgen gaat Dries naar huis en dan blijf ik hier alleen achter in de permafrost. Hoewel het warme gezelschap van de mensen hier deze vervelende gedachte doet verminderen blijft het toch in mijn achterhoofd. Vooral het idee dat ik nog geen ticket terug heb geeft mij nu meerdere malen per dag een ongemakkelijk gevoel.

Daarom besluit ik om nog dezelfde dag een ticket te boeken. Na een lange zoektocht naar werkende wifi besluiten we om maar weer naar het internetcafé te gaan waar alleen vaste computers met een onbegrijpelijk toetsenbord staan. We zijn terughoudend om weer naar de nachtclub te gaan voor Internet, omdat blijkbaar iedereen in Yakutsk weet dat wij daar waren en er nogal lacherig over doet. Dit is waarschijnlijk een tent met een bepaalde reputatie en bovendien niet bedoeld om er met een laptop aan tafel te gaan zitten.

We proberen dus nogmaals in het Internetcafe het wifi-wachtwoord te ontfutselen. Uiteraard begrijpt de jongen daar niet wat we bedoelen. Na een 'lege' blik en een gebaar van 'ik weet niet waarover je het hebt' pakt hij ineens een leeg vel papier en een pen en maakt een schrijvend gebaar. Nu zijn de rollen omgedraaid en heb ik precies dezelfde non-verbale communicatie als hij. Gaan we nu Pictionary spelen? Dries pakt de pen op en schrijft op het papier "wifi ?". Ik lach Dries uit met de mededeling dat dit echt geen zin heeft. Maar tot mijn stomme verbazing draait de jongen het papier om en schrijft "We do have wifi but I don't know the password".  Hoe is dit mogelijk? Ik weet zeker dat hij niet doof is, omdat hij net zat te bellen.

Eenmaal achter de computer zien we dat deze in kleine lettertjes het vertrouwde QWERTY toetsenbord heeft. Jammergenoeg blijven alle websites zich in het Russisch laden en zijn alle kiesmenu's en knoppen ook Russisch. Alsof je een code probeert te kraken, moet je systematisch door alle pagina's heen, telkens een variabele kiezen en opnieuw proberen totdat het lukt. Uiteindelijk weet ik een vlucht te boeken op vrijdag en de reistijd van 15 uur klinkt als muziek in de oren ten opzichte van de 24 uur vanuit Frankfurt voor de heenweg.

De volgende ochtend word ik vroeg wakker omdat Dries met grof geweld zijn koffer aan het inpakken is. Later bleek dat hij mijn zo geliefde schone trui uit mijn teruggevonden koffer ook had ingepakt. Ik was dus terug bij af en stonk dus weer in mijn enige trui.

Eenmaal bij de mammoet aangekomen zie ik dat er zich inmiddels een tweede filmploeg geïnstalleerd heeft, nu een Amerikaanse. De andere, een Engelse filmploeg, is hier voor een documentaire over de mammoet. Victoria Herridge, een olifantenexpert van het Natural History Museum London, doet hiervoor de interviews. Overigens houden alle media deze mammoet nauwlettend in de gaten sinds Insung Hwang met het Mammoth Restoration project heeft aangekondigd de mammoet te gaan klonen. Er zijn al vele telefoontjes binnengekomen met vragen als "Can we film the birth of the mammoth?".

Gierende adrenaline
Eenmaal in mijn witte pak merk ik op dat het grootste deel van de mammoet nu echt ontdooid is. Het is een verschil van dag en nacht, opeens zie ik weefselstructuren en kan ik lagen van elkaar scheiden zonder dat de weefsels kapot gaan. Nu zie ik echt goed wat darm is en blijkt dat we er al die tijd bovenop zaten te kijken. Een patholoog die begaan is met ons doel, is mij komen helpen en legt de structuren bloot en opent deze. Dan opeens: POEP, veel poep. Het lukt nu erg goed om ongecontamineerde samples te nemen en ik ren heen en weer tussen mijn sample kit en het abdomen van de mammoet. Voor menig microbioloog is dit als het vinden van een pot met goud en zodoende giert de adrenaline door mijn lichaam. De filmploeg heeft inmiddels ook opgemerkt dat er iets aan de hand is en opeens heb ik vier schaduwen en veel licht. Tijdens mijn werkzaamheden proberen ze me te interviewen en in mijn roes begin ik te praten, waarbij ik zo nu en dan met grote ogen de camera in kijk. Als dit circus voorbij is vraag ik me af wat ik eigenlijk allemaal gezegd heb, of het wetenschappelijk verantwoord is weet ik niet meer, voor de filmmakers was het in ieder geval precies wat ze zochten.

Later komen de filmploegen opnieuw aan hun trekken als professor Roy Weber uit Denemarken op de juiste plaats in het been van de mammoet een naald zet en de op bloed lijkende vloeistof er buis na buis uit blijkt stromen. Roy en ik bediscussiëren hoe het toch mogelijk is dat dit bloed nog in vloeibare toestand aanwezig is in de mammoet. Omdat er zoveel bloed verzameld is heb ik hier ook samples van kunnen krijgen. Zouden we hiermee eventueel de bacteriën in de witte bloedcellen kunnen identificeren?

Telefonisch breng ik Dries, die inmiddels weer op Moscow Airport staat te wachten op zijn aansluitende vlucht, op de hoogte van deze fantastische bevindingen. Als hij had kunnen zien wat we vandaag allemaal aangetroffen hadden zou hij behoorlijk gebaald hebben dit te missen, gelukkig heb ik een hoop op film.

Tijdens de lunch in het speciaal voor ons besproken zaaltje besef ik me weer hoeveel deze mensen hier uit de kast halen om het ons naar de zin te maken en wetenschap te bedrijven. Het is onvoorstelbaar hoe deze mensen gezamenlijk streven om vooruit te komen. Er bekruipt mij het onaangename vermoeden dat wij in Nederland, door onze verworven uitgangspositie, ingedut zijn.

Na het eten meteen door, nu zijn er weer praatjes georganiseerd en staat de tolk in de startblokken om de wetenschappelijke informatie voor ons te vertalen. Deze tolk bleek voor het vertalen van de vakspecifieke informatie echter minder geschikt en heb ik na het tweede praatje de headset uitgezet.

Het is acht uur in de avond en ik ben doodmoe, een gevoel dat ik zelden ervaar. Ik besluit om naar mijn kamer te gaan en val in slaap, als ik vervolgens om elf uur in de avond wakker word, besluit ik de dag nog eens op een rijtje te zetten zodat ik het schrijven van de blog van Dries kan overnemen. - Bas Wintermans

  Het lukt om uit de rechter voorpoot bloed aan te prikken, veel bloed.

  Groot stuk onaangetaste darm waaruit we waarschijnlijk ongecontamineerde samples kunnen verkrijgen.

  • Dinsdag 11 maart, Yakutsk

Dit beloofde de drukste dag tot nu toe te worden. Morgen vertrekken en er moet nog een hoop gebeuren: meer monsters verzamelen, inchecken voor de reis, boarding pass uit zien te printen in deze stad waar het voor ons nagenoeg onmogelijk blijkt van internet gebruik te maken, terugvlucht boeken voor Bas (dit had Bas nog niet gedaan om eventueel langer te kunnen blijven als het bemonsteren niet snel genoeg ging), monsters voorbereiden om mee te nemen (we nemen monsters in porties mee om kansen te maximaliseren dat we ze daadwerkelijk op het VUmc krijgen) en daarnaast staat er ook schijnbaar nog een programma met rondleidingen in diverse laboratoria in de planning.

Steriele potjes-tekort
Om half tien begint de bemonsteringssessie bij de mammoet. Daar aangekomen blijkt onze Russische collega microbioloog nauwelijks meer steriele potjes te hebben. Een groot probleem dus. Zonder steriele potjes om het materiaal te bewaren kunnen we niks beginnen. Het is enigszins chaotisch en ik krijg geen hoogte wat iedereen in het Russisch aan het bespreken is. Bas en ik besluiten te proberen het laboratorium van medische microbiologie in Yakutsk te benaderen voor potjes. Maar waar zit dat lab? Niemand lijkt het ons uit te kunnen leggen. Uiteindelijk loop ik maar naar de hal van de faculteit geneeskunde waar we de mammoet aan het ontleden zijn en roep 'is there anyone that can speak English?' Iedereen kijkt op en gelukkig is er inderdaad iemand die tot op zekere hoogte Engels kan. We leggen uit dat we op zoek zijn naar het laboratorium microbiologie. Dit kent hij en hij wijst het ons aan op google maps. Het is een eind weg, lastig te vinden zonder kaart en buiten is het heel koud. Te koud om te verdwalen en lang rond te dolen. De student ziet onze twijfel en biedt direct aan: 'I go with you and show!' Ik had dit misschien nog niet eerder genoemd, maar de mensen zijn hier allemaal zo verschrikkelijk aardig en behulpzaam. Iedere dag verbaas ik me er weer over en schaam ik me als ik bedenk hoe deze zelfde mensen waarschijnlijk behandeld zouden worden in Nederland.

'You go for work now'
Onverwachts komt de vrouwelijke conciërge uit haar kamer. Ze heeft alles blijkbaar gehoord en gaat in conclaaf met de dames van de garderobe. Ieder gebouw hier heeft bij de ingang een garderobe voor het grote volume aan jassen, mutsen, sjaals en andere beschermingsmiddelen dat men hier draagt. Het personeel van deze garderobes bestaat veelal uit wat oudere dames met een sterke Sovjet-era uitstraling. Na het spoedoverleg van de drie dames, loopt de conciërge naar de student toe, zegt wat in het Russisch en duwt hem een biljet van honderd roebel in de hand, waarna de jongen zich naar buiten spoedt. 'You coffee?' zegt ze tegen mij en ik word haar kamer binnen geloodst. Daar vertelt ze me honderd uit in het Russisch, waarbij meermalen foto's de revue passeren. Naar ik aanneem van kinderen en schoonkinderen. Dat ik aangeef er helaas geen woord van te kunnen verstaan, kan haar enthousiasme op geen enkele manier temperen. Een knik of beleefde lach van mij wordt zonder uitzondering geïnterpreteerd als een teken dat ik graag meer details wil horen en dus vertelt ze in een crescendo van enthousiasme verder. Dan komt de student terug met een zak in zijn hand. Ze pakt hem aan en geeft hem aan mij. 'You go for work now!' Ik kijk vertwijfeld in de zak. Tot mijn grote verbazing zit daar exact in wat we nodig hebben: de tas is tot de rand gevuld met steriele opslagpotten. In opperste verbazing wil ik de vrouw en de student uitgebreid bedanken, maar daar komt niks van in. 'You go quickly now' zegt ze en wijst naar de snijzaal.
Het team dat het meesterbrein vormde achter onze zak vol opslagpotten: de dames van de garderobe en de conciërge (midden). Darmen scheuren niet
Het bemonsteren gaat erg goed vandaag. Hoewel het contaminatieprobleem nog steeds levensgroot op de loer ligt, vinden we een van de dingen waar we voor gekomen zijn: darm! De buikholte is in de vele duizenden jaren helemaal dichtgevallen en het is lastig om de verschillende structuren van elkaar te onderscheiden. Radik leert ons een truc. Je kan in deze conditie niet goed zien wat wat is, maar je kan het wel voelen. Spieren en bindweefsellagen scheuren makkelijk, darm niet. Er is een reden dat dierlijke darmen al sinds mensenheugenis gebruikt worden voor allerlei doeleinden. Zelfs na tienduizend jaar zijn ze oersterk en scheuren ze niet als je er hard aan trekt. De buitenkant van de darmen is gecontamineerd, dus we zoeken naarstig naar een opening. En uiteindelijk vinden we er één en kunnen we ons eerste monster van de binnenkant van een mammoetdarm afnemen.

Geïmproviseerde presentatie
Dan is het lunchtijd. Eerst lunchen we in een zaaltje in de medische faculteit met de kern van het onderzoeksteam, en gaan daarna door naar het 'institute for Arctic research' waar we van een goed Engels sprekende Aziatische dame een rondleiding door drie verschillende afdelingen krijgen. Dan komt er onverwacht goed nieuws: onze koffers zijn gearriveerd!! Één dag voor vertrek voelt het een beetje als mosterd na de maaltijd voor mij, maar we kunnen in elk geval later op de dag dan nog met onze eigen materialen en buffers aan de slag.

Radik toont een stuk mammoetdarmTerwijl ik samen met Semyon de koffers ophaal, gaat Bas mee met de verdere rondleidingen en bij terugkomst tref ik hem in een zaal vol mensen. Het hele researchteam is er, het Koreaanse kloneringsteam en een voltallige Engelse cameraploeg die samen met een paleontologe van het 'Natural History Museum' in London een documentaire over deze mammoet willen maken. Er is zelfs een tolk aanwezig en voor iedereen zijn er headsets. 'You have your presentation ready?' vraagt Semyon mij. 'Presentation???' 'Yes, everyone presents their research now.' Dit nieuws komt als een donderslag bij heldere hemel. Nu heb ik wel eens vaker presentaties kort van te voren voorbereid, maar dit is wel heel erg krap. Ik voel in mijn broekzak en merk dat ik gelukkig mijn sleutelbos met daaraan mijn USB stick bij me heb. 'OK' zeg ik maar tegen Semyon en begin naarstig na te denken of ik daar nog oude presentaties op heb staan die ik kan gebruiken. Gelukkig staat er iets algemeens op over darmflora onderzoek en de methodes die wij hebben ontwikkeld daarvoor. En terwijl ik mijn praatje hou, compileert Bas, die na mij aan de beurt is, in allerijl op zijn laptop een verhaal dat ingaat op ons onderzoek naar resistentiegenen. Het gaat allemaal gelukkig redelijk en er komt zelfs na afloop een compliment dat het leuk gevonden werd.

Museumnacht in Yakutsk
Na afloop van de sessie worden we (ook onverwacht) nog op de thee verwacht bij de afdeling microbiologie en daarna kunnen we door naar de mammoet met onze eigen bemonsteringsmaterialen uit onze bagage. Iedereen is al weg als we arriveren bij de mammoet en in alle rust kunnen we onze gang gaan. Dit is de best geconserveerde mammoet die in meer dan honderd jaar is gevonden. Om dan als relatieve buitenstaander zoveel vertrouwen te krijgen dat je geheel zelfstandig met deze unieke vondst aan de slag mag voelt wel heel erg bijzonder. Zo met z'n tweeën gaat het bemonsteren gesmeerd en kunnen we goede monsters afnemen. Bas op locatie met de conservator van het mammoetmuseum Tegen half negen 's avonds komen we uiteindelijk uitgeput terug in ons appartement. Nu wat eten en rusten. Dat blijkt een illusie. Eerder op de dag heb ik in gesprek met de conservator van het Mammoet museum in Yakutsk verteld dat ik het zo jammer vond dat ik het museum niet meer kon zien aangezien ik al de volgende ochtend vroeg moest vertrekken. Nu wacht hij ons op bij ons appartement: 'I open museum specially for you! You cannot leave Yakutsk and not see the museum!' Bij het museum aangekomen bijkt er ook nog twee man personeel speciaal laat gebleven te zijn voor ons en we krijgen een uitgebreide privé rondleiding waarbij alles over mammoeten uit de doeken wordt gedaan. De oprechte vriendelijkheid van de mensen hier kent echt geen grenzen. En net als we tijdens onze terugtocht denken dat het allemaal niet mooier kan worden, zegt de conservator: 'next time when we go on expedition to find mammoth you come too, ok?'  - Dries Budding

  • Maandag 10 maart, Yakutsk

Door onze jetlag hebben we een redelijk deel van de zondagmiddag slapend doorgebracht zodat we ons 's avonds kiplekker voelen en niet het minste beetje slaap hebben. Nachtclub Europa biedt uitkomst: internet en bier. Aan beiden hebben we behoefte. Na mails en berichtjes te hebben verstuurd raken we in gesprek met lokale Yakutskenaren. Niemand spreekt Engels en onze Russische taalbeheersing heeft na 24 uur ook nog geen spectaculaire vormen aangenomen. Maar gelukkig is daar Google translate waar we om beurten zinnetjes intypen. Eén van onze gesprekpartners wil ons graag de stad laten zien. Meteen. Hij verwacht dat we rond vijf uur 's nachts wel klaar zullen zijn. We bedanken toch maar voor deze rondleiding en leggen uit dat we de volgende dag belangrijke bezigheden hebben. Onze zelfbeoogde reisleider is ontroostbaar en uiteindelijk laten we hem maar sip kijkend achter.

's Ochtends nadat we in een winkeltje in de buurt ontbijt hebben gekocht, worden we in ons gedeelde keukentje geconfronteerd met een nieuwe Russische professor. Hij stelt zich voor als Radik en is professor in de humane anatomie. Perfect in lijn met de verwachtingen die we inmiddels hebben van Russische professoren, draagt hij een pyjama. Hij is de eerste geweest die al wat van de mammoet monsters heeft geanalyseerd die in een eerdere fase zijn afgenomen. Een van de belangrijkste monsters die Radik heeft bekeken is een uitstrijk van vermeend mammoetbloed. Toen de mammoet uit de permafrost werd gehakt ontstond er veel opschudding toen er opeens een bruinrode vloeistof uit de borstkas van de mammoet vloeide. Zou dit bloed van een mammoet kunnen zijn? Dit was nog nooit eerder gevonden en zelfs het blad Nature vond het interessant genoeg om er een nieuwsitem aan te wijden. Er werd destijds wel getwijfeld of het echt bloed was. Radik vertelt ons dat hij om dit uit te zoeken uitstrijkjes van de vloeistof heeft gemaakt. Hij zag wat iedereen hoopte: rode bloedcellen. Dit was dus echt het eerste mammoetbloed ooit gevonden.

Wat hij in dat bloed zag maakt ons eigenlijk nog enthousiaster: witte bloedcellen. En in die witte bloedcellen zag hij kleine bolletjes: bacteriën. Dat weet hij vrijwel zeker. Dit is meer dan we hadden durven hopen. In bloed horen absoluut geen bacteriën te zitten. En hoewel het mogelijk is dat de bacteriën er na het overlijden van de mammoet in zijn gekomen, is het vreemd dat de bacteriën specifiek in de witte bloedcellen zitten. Witte bloedcellen behoren tot het afweersysteem en het is een bekende tactiek van bacteriën om juist die cellen aan te vallen. Als de bacteriën er na het overlijden van de mammoet in waren gekomen voor een gemakkelijke maaltijd van dood mammoetbloed, zouden ze dan niet alle cellen hebben geïnfecteerd? Kan deze mammoet zijn overleden aan een infectieziekte? Helaas is er zo weinig van het bloed beschikbaar dat het onwaarschijnlijk is dat wij hiervan wat mee naar het VUmc kunnen nemen. Mogelijk vinden we meer bij het onderzoek van het kadaver.

Om 12 uur 's ochtends arriveert Semyon met de laatste mammoet onderzoekers die hij van het vliegveld heeft opgehaald. Tot onze grote teleurstelling zonder onze bagage. 'Maybe tomorrow' heeft hij te horen gekregen op het vliegveld. Dit is niet best. Geen schone kleren, geen camera en misschien nog wel het ergste: geen bemonstering sets. De vers gearriveerde onderzoekers bestaan uit Roy Weber en Artemy Goncharov. Weber is een Deense professor die er ooit in is geslaagd een E.coli bacterie hemoglobine van een mammoet te laten produceren door het gen daarvoor uit een mammoet te isoleren en het in te bouwen in de bacterie. Dit hemoglobine had hele bijzondere zuurstof bindende eigenschappen bij zeer lage temperaturen en maakte het leven in een zeer koude omgeving mogelijk. Nu wil hij kijken of het hemoglobine dat door de mammoet zelf geproduceerd is inderdaad die eigenschap vertoont en heeft hij interesse in het myoglobine van de mammoet. Goncharov is een collega microbioloog uit St. Petersburg. Hij blijkt gepromoveerd te zijn bij een bevriend microbioloog en na een korte kennismaking zijn we erover uit dat we gebruik mogen maken van zijn bemonsteringssets en dat we contact houden over onze respectievelijke bevindingen.

Dan vertrekken we naar de universiteit. In de bibliotheek zit een man of 30, voornamelijk Yakutskenaren en wordt iedereen aan iedereen voorgesteld. Dit voorstellen bestaat uit het opstaan als je naam wordt opgelezen, waarna iedereen klapt. We bekijken wat interessante filmpjes over het uithakken en opgraven van de mammoet en er worden een paar korte lezingen over deze specifieke mammoet gegeven. De mammoet wordt Malolyakhovskiy mammoth gedoopt, naar het eiland waar hij -of eigenlijk zij, het is een 60 jaar oud vrouwelijk exemplaar- is gevonden. Tenslotte wordt de relatie van deze mammoet tot de twee andere mammoets die ooit in de permafrost zijn gevonden besproken.

Het mammoetkarkas wordt met vereende krachten richting de snijtafel gebracht. Foto: Dries Budding. We vertrekken naar beneden. Het is ons aanvankelijk niet duidelijk waarom. Dan zien we opeens door het raam een vrachtwagen met open oplegger aan komen rijden. Op de oplegger ligt het karkas van de mammoet. Hoewel de mammoet voor een deel is aangevroten door wolven en vreemd in elkaar gedrukt zit, is het is een soort magisch moment. Zo bizar om dit te zien gebeuren. De vrachtwagen stopt en dan wordt het beest voor de deur van de snijzaal getakeld. Het laatste stuk naar de ontledingstafel moeten we de mammoet zelf zien te verplaatsen met alle aanwezigen. En met veel trekken,duwen en gebruik van ad-hoc gemaakte hefbomen ligt de mammoet op tafel.

Dan is het tijd om te bemonsteren. Voor iedereen is er een speciaal pak. Of het zin heeft is onduidelijk. Als de acht mensen die uiteindelijk actief gaan bemonsteren de pakken aanhebben ziet het er in elk geval goed uit.

Klaar om te bemonsteren! En dan is het zover. Niemand weet precies wat te doen. Er is geen planning. Er is geen overleg. Iedereen staat wat onwennig om de mammoet heen. Wij besluiten te beginnen met het nemen van controle monsters. Aangezien de mammoet gehuld is in ijs vermengd met modder, zouden de bacteriën die hierin zitten alle andere monsters makkelijk kunnen besmetten. Door te meten wat hierin zit, kunnen we deze besmetting dan later in elk geval herkennen.

Dan gaat Radik met zijn team van start. De anatoom gedraagt zich alsof hij nooit iets anders doet dan mammoeten onderzoeken. Hij blijkt een heel team van analisten bij zich te hebben en als een geoliede machine gaat zijn team aan het werk. Eerst alles goed bekijken en dan komt hij met een industriële boormachine aanzetten. Met een soort appelboor erop begint hij grote gaten in het weefsel te boren. Meteen vraag ik hem of we stukken van zijn boorkernen mogen hebben voor microbiologie onderzoek. Dat vindt hij prima. En inderdaad komt hij na iedere boring met een stuk naar mij toe en zegt met een zwaar Russisch accent 'for microbiology research'.

Hoewel alles goed lijkt te gaan, bekruipt ons langzaam maar zeker een onheilspellende gedachte: alles hier is gecontamineerd met modder en ijs. Met daarin allerlei bacteriën die niets met de mammoet te maken hebben en alle onderzoek dus hopeloos zullen vertroebelen. We besluiten een andere aanpak te volgen: zo groot mogelijke monsters afnemen, zodat we in de gecontroleerde omgeving van ons eigen laboratorium hieruit kleinere stukjes kunnen snijden die nog niet met de modder in contact zijn geweest. Bas neemt het voortouw en leent de boor van Radik. We vinden een prachtige plek bij het kniegewricht van de mammoet waar huid, spier en bot vlak op elkaar liggen. Na enig boren en een hoop gepeuter hebben we onze oogst: Een 3cm dik en 10cm lang stuk mammoetweefsel met daarin huid, spier en beenmerg. Heel zorgvuldig stoppen we het in een potje en bergen het direct op in de vriezer. Morgen is de mammoet verder ontdooid en hopelijk - hopelijk - vinden we nog darmen in de buikholte. - Dries Budding

  • Zondag 9 maart, Yakutsk

Dries Budding en Bas Wintermans Vrijdagmiddag zijn Bas en ik vertrokken uit Heidelberg waar we waren voor een congres en nu, zondagochtend om kwart voor zes 's ochtends zijn we gearriveerd in Yakutsk, Siberië. Officieel de koudste stad ter wereld. We hebben heel weinig geslapen en ik heb nu een waas van moeheid over me waardoor de wereld om me heen wat onwerkelijk overkomt. Dat gevoel wordt versterkt door de omgeving hier. Het landschap is vreemd: een eindeloze witte vlakte met her en der vreemd ogende gebouwen. Veel schoorstenen waaruit rookpluimen komen die bewegingsloos in de lucht stil lijken te staan. Het is hier totaal windstil. De rook gaat een eindje recht omhoog en lijkt zich dan horizontaal te verspreiden. Alles lijkt hier te worden bedolven onder een drukkende deken van kou die tijd en beweging stilzet.

Yakutsk airport. 5:30 's ochtends
Op het vliegveld komt een tegenslag. Na eindeloos wachten en alle bagage van alle passagiers langs te hebben zien komen, waaronder grote pakketten etalagepoppen en heel veel volledig met plakband dichtgeplakte reistassen, blijkt wat we al vreesden: onze bagage zit er niet bij. Onze bagage met -naast de gebruikelijke kleren en toiletartikelen- de speciale warme kleren om ons tegen de kou hier te beschermen, de DNA-isolatie en bemonsteringskits die we nodig hebben om het weefsel van de mammoet op te slaan en de camera om het hele bemonsteringsproces vast te leggen.

'-32C is very warm here'
Gelukkig worden we gevonden door Semyon, onze contactpersoon hier. Semyon Grigoriev is geboren in een dorp nog veel noordelijker dan Yakutsk en heeft zijn hele leven in deze ijskoude regio doorgebracht. Hij is nu de baas van het mammoetmuseum in Yakutsk en heeft de expeditie geleid om deze mammoet op een eiland in de Noordelijke ijszee uit het ijs te hakken. Dorpelingen uit zijn geboortedorp die op zoek waren naar mammoet ivoor hadden het beest gevonden en hadden Semyon getipt, waarna hij een team samenstelde en na een tocht van vijf dagen op sneeuwscooters door de poolkou het beest bereikte. Om het beest uit het ijs te hakken was ook geen sinecure en zelfs Semyon -die toch als geen ander aan dit klimaat gewend zou moeten zijn - voegt eraan toe 'it was very very cold'.

Nadat hij ons heeft geholpen om ons probleem duidelijk te maken aan de lokale luchtvaartautoriteiten -een team bestaande uit twee vrouwen van middelbare leeftijd die geen woord Engels spreken- komt onze confrontatie met de kou.
Na alle verhalen valt het me in eerste instantie mee. Je voelt wel direct dat je neusharen bevriezen en dat de lucht scherp aanvoelt in je keel, maar voor zo heel even is het goed te doen. Het is -32C en Semyon lacht en zegt 'this is very warm for Yakutsk!'.  Toch merk ik als we bij de auto arriveren, die net als alle andere auto's met lopende motor geparkeerd staat, dat de kou snel erger wordt naarmate je er langer aan blootgesteld wordt en dat lang buiten zijn hier wel echt een probleem is.

Vuistgrote intacte lymfeklier
Na een korte tocht door de verlaten straten en pleinen van Yakutsk, dat vrijwel geheel lijkt te bestaat uit universiteitsgebouwen, bereiken we onze slaapplaats: een nieuw gebouwde campusflat van de universiteit dat nog grotendeels leegstaat maar waar wij mogen overnachten. We zijn niet de enigen. Semyon vertelde al dat alle wetenschappers die voor het ontleden van de mammoet naar Yakutsk komen hier zullen slapen. Twee ervan zijn er al, en zitten in de kamer naast ons. Twee Russische professoren, één gespecialiseerd in zoölogie en de ander in anatomie. De twee Russische professoren dragen beiden alleen maar een pyjamabroek en gezien de volstrekt normale reactie van Semyon hierop, ga ik er maar vanuit dat dat hier gebruikelijk is. Jammer dat we onze bagage niet hebben, anders hadden we ook direct onze pyjamabroeken aan kunnen trekken en waren we volledig geïntegreerd.

Gelukkig spreken ze niet alleen Russisch, zoals de meeste mensen hier. Eén van de professoren spreekt Frans, de ander Engels. In gebroken Frans kom ik erachter dat ze in voorbereiding van het vervoer van de mammoet vanuit het hele hoge Noorden naar Yakutsk al wat monsters hebben genomen. Daarbij hebben ze een vuistgrote intacte lymfeklier aangetroffen. We zijn meteen geprikkeld: dit kan heel belangrijk zijn voor ons. Eén van de bacteriesoorten die we hopen te vinden is namelijk Mycobacterium tuberculosis , de verwekker van tuberculose en die kan bij uitstek gevonden worden in lymfeklieren.

Voorloper van menselijke tuberculose?
Het is niet geheel duidelijk hoe en wanneer tuberculosebacteriën zich hebben geëvolueerd tot ziekteverwekker van mensen. Ooit werd gedacht dat tuberculosebacteriën vanuit koeien de overstap naar de mens hebben gemaakt toen mensen grootschalig veeteelt gingen bedrijven en koe en mens zo in nauw contact met elkaar gingen leven. De gedachte is dat een bacterie zich via voortdurende blootstelling aan een nieuwe gastheer zich langzaam kan aanpassen aan die gastheer om zo uiteindelijk volledig over te stappen op die nieuwe gastheer. Deze theorie is nog niet zo lang geleden onderuit gehaald door DNA-onderzoek van tuberculosebacteriën van mens en koe dat heeft laten zien dat de menselijke tuberculosebacteriën evolutionair ouder zijn dan die van koeien.

Tegelijkertijd en geheel losstaand van de koe-menshypothese, is er een theorie die stelt dat mammoeten mogelijk zijn uitgestorven door tuberculose. Deze theorie is moeilijk te bevestigen of te ontkrachten, maar is heel intrigerend. Er is namelijk ooit in de botten van een negenduizend jaar oude bizon die in dezelfde tijd en min of meer hetzelfde verspreidingsgebied leefde als mammoeten, DNA van een tuberculosebacterie gevonden. En nu komt het: die bacterie leek veel meer op de tuberculosebacteriën die mensen ziek maakt dan degene die koeien ziek maakt. Dit is dus misschien wel de voorloper van menselijke tuberculose. En nu horen we net dat er een geheel intacte lymfeklier van een mammoet is gevonden in perfecte conditie. Zou in deze lymfeklier nog een levende voorloper van alle menselijke tuberculose zitten? Als we die zouden vinden, zouden we -door vergelijking met hedendaagse menselijke tuberculosebacteriën- wellicht de specifieke genetische aanpassingen kunnen vinden die de bacterie zo gevaarlijk voor de mens maken en daarmee krachtige informatie verkrijgen om de bacterie te bestrijden.

Yakutsk was een voormalig Siberisch strafkamp -de traditionele Russische gevangenis. De meest gevaarlijke vormen van tuberculose komen in de huidige Russische gevangenissen voor. Het zou mooi zijn als tuberculose uit een oude Russische gevangenis een antwoord kon geven op de tuberculose in de moderne Russische gevangenissen. Morgen kunnen we de klier hopelijk zien en nog beter: bemonsteren. - Dries Budding

bron: Origineel

printen