Gendertransitie tweede fase: hormonale behandeling en sociale rolwisseling

De tweede fase in de gendertransitie is hormoonbehandeling en om zoveel als mogelijk te leven in de gewenste genderrol (sociale transitie).

Als na de diagnosefase besloten wordt tot verdere behandeling in Amsterdam UMC dan kunt u beginnen met de hormoonbehandeling. Als u al zelfstandig of elders bent gestart met de hormoonbehandeling, nemen wij deze over.

Ook start u met de sociale rolwisseling (transitie), als u dat niet al gedaan heeft. De buitenwereld gaat immers zien dat er van een genderbevestigende behandeling sprake is (bijvoorbeeld het krijgen van een lage stem en gezichtsbeharing of borsten).

Als u vruchtbaar wilt blijven moet dat bij voorkeur plaatsvinden voor de start van de hormoonbehandeling.

Het doel van de hormonale behandeling is uw lichaam zo veel als mogelijk aan te passen aan het gewenste gender. Dit is echter beperkt mogelijk. Lichamelijke veranderingen die tijdens de puberteit al zijn opgetreden, zijn vaak onomkeerbaar. Om die reden zullen bij geboorte toegewezen mannen een lage stem, relatief grove gelaatstrekken, gelaatsbeharing en brede schouders niet veranderen onder invloed van de hormoonbehandeling. Bij geboorte toegewezen vrouwen zullen de borsten door gebruik van hormonen niet verdwijnen, daarvoor is chirurgische correctie vaak noodzakelijk.

Contact met de psycholoog

Gedurende deze fase heeft u regelmatig contact met de psycholoog. Gebruikelijk is eens in de 3 maanden, maar hoe vaak deze gesprekken plaatsvinden, bespreekt de psycholoog met u. Deze contacten zijn niet vrijblijvend. Zonder controle-afspraken en dus voldoende monitoring schrijven we geen herhaalrecepten meer voor. Ook kunnen de genderveranderende operaties vertraging oplopen, omdat we de indicatie voor deze operaties onder meer stellen op basis van de behandelcontacten met de psycholoog.

Contact met de endocrinoloog

Gedurende de hormonale fase heeft u ook regelmatig afspraken met de hormoonvoorschrijvende arts. Met deze contacten kunnen we de hormoonbehandeling monitoren en uw gezondheid bewaken. Bij de eerste afspraak verrichten we lichamelijk onderzoek waarbij de meeste kleding uit moet en doen we bloedonderzoek. Op verschillende tijdpunten wordt het bloedonderzoek herhaald om de hormonen en de effecten ervan op verschillende organen (bijvoorbeeld lever) te controleren. Ook deze contacten zijn niet vrijblijvend: zonder controle-afspraken en dus voldoende monitoring zullen we geen herhaalrecepten meer voorschrijven.

Contact met andere disciplines

Tijdens de hormonale fase spreekt u ook andere specialisten van het genderteam. Verpleegkundigen verwijzen man-vrouwtransgenders bijvoorbeeld naar een dermatoloog voor epilatie. Na minimaal een jaar hormoonbehandeling kan u ook worden doorverwezen naar een KNO-arts voor het beoordelen van de grootte van de adamsappel of naar een foniater voor de stem en de kansen op een stemverhoging. De foniater verwijst u vervolgens door naar een logopediepraktijk voor stemoefeningen. Verder kan de verpleegkundig consulent u advies geven over zaken als ontharing en toediening van medicijnen.

Hormonale behandeling man-vrouwtransgenders

Voor de hormonale behandeling wordt gebruikgemaakt van het vrouwelijk hormoon oestradiol en het anti-mannelijk hormoon cyproteronacetaat.

Toediening van oestradiol in combinatie met cyproteronacetaat heeft als doel uw lichaam zoveel mogelijk te vervrouwelijken. Het effect wisselt per persoon en is vooral afhankelijk van genetische aanleg en in mindere mate van de hoeveelheid of type oestradiol. De belangrijkste effecten leest u hieronder.

Borstvorming

Oestradiol stimuleert de borstvorming. In eerste instantie zal dit leiden tot gevoelige en zelfs pijnlijke borsten en kan klierweefsel onder de tepel worden gevoeld. In de loop van maanden tot ongeveer twee jaar zullen de borsten hun uiteindelijke grootte krijgen. De mate van borstvorming is sterk afhankelijk van de genetische aanleg en veel minder van het type of de dosis van de hormonen. Uit onderzoek blijkt dat de borstontwikkeling vaak relatief gering is.

Beharing neemt af

De beharing op het gehele lichaam neemt langzaam af. Toch verdwijnt met alleen hormonen de mannelijke beharing niet volledig. Aanvullende behandelingen zoals scheren, harsen of laserbehandelingen zijn noodzakelijk. Het effect op de beharing merkt u pas na maandenlang gebruik van cyproteronacetaat en soms pas na jaren. Huid en haar kunnen droger worden omdat de talgafscheiding van de huid afhankelijk is van testosteron.

Lichaamsbouw en gewicht

Het onderhuids vet neemt toe en de vetverdeling verandert, met relatief meer vet rond de heupen en minder vet op de buik. Daarnaast neemt de spiermassa iets af en worden onderhuidse bloedvaten minder goed zichtbaar. Het skelet, dat de typische mannelijke bouw veroorzaakt (brede schouders), verandert in de regel niet. De lichaamslengte verandert ook niet, het lichaamsgewicht neemt meestal iets toe, vooral bij mensen die aanleg hebben zwaarder te worden.

Libido en seksualiteit

Het libido (zin in seks) staat onder invloed van testosteron en neemt door de behandeling sterk af. De mogelijkheid erecties te krijgen en tot een orgasme te komen neemt af. Deze effecten zijn al in de eerste weken van de behandeling merkbaar.

Verkleining van de zaadballen

De zaadballen (de bron van het testosteron bij de man) worden gedurende de behandeling kleiner.

Vruchtbaarheid

De vruchtbaarheid, de productie van zaadcellen, neemt al in de eerste maanden van de behandeling af. Toch wordt bij eventueel seksueel contact met vrouwen betrouwbare anticonceptie geadviseerd.

Stem

Uw stem verandert niet en blijft dus laag. Met behulp van logopedie kunt u uw stem anders leren gebruiken, waardoor die minder zwaar klinkt. Meer informatie over een verwijzing naar logopedie. Bij onvoldoende resultaat zijn er stemverhogende ingrepen mogelijk.

Mogelijke bijwerkingen

Hoewel er relatief nog weinig onderzoek is gedaan naar de gevolgen van hormoonbehandeling bij man-vrouw transgenders wordt algemeen aangenomen dat de behandeling veilig is. Wel is het risico op sommige aandoeningen mogelijk licht verhoogd, zoals leverstoornissen, hart- en vaatziekten en trombose en/of longembolieën. Het risico op trombose en/of longembolieën is waarschijnlijk wat groter bij het gebruik van oestradioltabletten in vergelijking met de oestradiolpleisters.

Hormonale behandeling vrouw-mantransgenders

Voor de hormonale behandeling wordt gebruikgemaakt van het mannelijk hormoon testosteron. Toediening van testosteron heeft vermannelijking van het lichaam tot gevolg. Het effect wisselt per persoon en is vooral afhankelijk van genetische aanleg en in mindere mate van de testosterondosis. De belangrijkste effecten leest u hieronder.

Beharing

De beharing op uw gehele lichaam wordt duidelijker zichtbaar en neemt toe op plaatsen zoals de borst, de onderbuik en het gelaat. De effecten worden pas goed merkbaar na maandenlang gebruik van testosteron en soms pas na jaren. Testosteron is ook verantwoordelijk voor het ontstaan van mannelijke kaalheid. Of en hoe snel dit optreedt, is een kwestie van genetische aanleg. Huid en haar kunnen vetter worden omdat de talgafscheiding van de huid gestimuleerd wordt door testosteron. Bij mensen die hiervoor gevoelig zijn, kan dit leiden tot acne (jeugdpuistjes). Dit gaat uiteindelijk vanzelf weer over, maar kan soms jaren aanhouden. Een consult bij de dermatoloog behoort tot de opties, maar meestal kunt u hiervoor terecht bij uw huisarts.

Lichaamsbouw en gewicht

Het onderhuids vet neemt af en de spiermassa neemt toe. Onderhuidse bloedvaten worden vaak beter zichtbaar. Uw lichaamslengte en de omvang van uw borsten veranderen niet. Uw lichaamsgewicht kan iets toenemen.

Stem

De stem verzwaart vaak na enkele maanden gebruik van testosteron. Is uw stem eenmaal verzwaard, dan zal dat altijd zo blijven, ook na het staken van testosterongebruik.

Seksualiteit

De intensiteit en de frequentie van het seksuele verlangen (zin in seks) staat onder invloed van testosteron en wordt door testosterontoediening gestimuleerd. Dit effect is al in de eerste weken van de behandeling merkbaar.

Testosteron moet niet gezien worden als anticonceptiemiddel. Aanvullende anticonceptie wordt geadviseerd.

Vergroting van de clitoris

De clitoris neemt in grootte toe onder invloed van testosteron. Bij een geslachtsaanpassende operatie kan hiervan gebruik worden gemaakt om een penis te construeren.

Menstruatie

De menstruatie wordt door het gebruik van testosteron verstoord. De menstruatie wordt onregelmatig, de tijd tussen de menstruaties neemt toe, de hoeveelheid bloedverlies neemt af. Uiteindelijk, na maandenlang testosterongebruik, verdwijnt de menstruatie in veel gevallen helemaal.

Mogelijke bijwerkingen

Hoewel er relatief nog weinig onderzoek is gedaan naar de gevolgen van hormoonbehandeling bij vrouw-man transgenders wordt algemeen aangenomen dat de behandeling veilig is. Wel is het risico op sommige aandoeningen mogelijk licht verhoogd: polycytemie (abnormale toename van het aantal rode bloedcellen in het bloed), kaalheid, slaapapneu, leverfunctiestoornissen, verhoogd cholesterol en hart- en vaatziekten. Mogelijk zou het gebruik van testosteron (en dan vooral Sustanon) ook kunnen zorgen voor gedragsproblemen bij onderliggende psychiatrische aandoeningen.

Lees ook over fase 1: dignostiek en fase 3: operaties.