Hersennetwerken verklaren waarom bepaalde hersengebieden bij MS sneller krimpen
Bij multiple sclerose (MS) raakt niet alleen de witte stof in de hersenen beschadigd. Dat is het deel waar vooral veel verbindingen tussen hersencellen lopen: de zenuwbanen. Ook de grijze stof, waar de meeste hersencellen zitten, wordt langzaam kleiner. Dit heet atrofie. Hoe meer atrofie, hoe meer klachten iemand vaak heeft, zoals problemen met bewegen of met denken. Tot nu toe wisten onderzoekers niet goed waarom de ene plek in de hersenen veel sneller krimpt dan de andere, en waarom dit bij iedereen anders is. Een groot internationaal onderzoek laat nu zien dat de verbindingen tussen hersengebieden hierbij een belangrijke rol spelen. De resultaten zijn gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Science Advances.
Drukke plekken in het brein zijn kwetsbaarder
De hersenen bestaan uit veel gebiedjes die met elkaar verbonden zijn, zoals steden die door wegen zijn verbonden. Gebieden met heel veel verbindingen – te vergelijken met een druk knooppunt op de snelweg – krimpen bij MS juist sneller. Een mogelijke verklaring: deze gebieden verzetten veel werk, hebben veel energie nodig en raken daardoor op den duur uitgeput en beschadigd.
De onderzoekers zagen bovendien dat de schade zich lijkt te verspreiden via de verbindingen: was een hersengebied eenmaal beschadigd, dan raakten de verbonden gebieden vaak ook sneller beschadigd. Twee andere mogelijke verklaringen – schade vanuit littekens (laesies) of erfelijke gevoeligheid van bepaalde hersencellen – bleken maar een kleine rol te spelen. De schade begon vaak op vaste plekken: het gebied dat beelden verwerkt, het gebied dat beweging aanstuurt en diepere hersenstructuren die belangrijk zijn voor geheugen en emoties. Van daaruit verspreidde de schade zich verder via het netwerk.
Het grootste onderzoek met hersenscans bij MS
Voor dit onderzoek gebruikte het team hersenscans van 2.187 mensen. De MRI-scans kwamen van het Amsterdam MS Cohort (Amsterdam UMC) en van patiëntengroepen uit Praag (Tsjechië) en Graz (Oostenrijk). Hiermee is dit een van de grootste onderzoeken met hersenscans bij MS ooit. “Mar Barrantes-Cepas en Giuseppe Pontillo, beide uit mijn groep, hebben het meeste werk verzet," zegt Schoonheim. "Maar zonder de samenwerking met onze collega's uit Praag en Graz was een onderzoek van deze omvang nooit mogelijk geweest.” Om te snappen hoe hersengebieden met elkaar verbonden zijn, gebruikten de onderzoekers ook gegevens van gezonde hersenen. Zo konden ze van elk hersengebied bepalen: hoeveel verbindingen het heeft, met welke andere gebieden het samenwerkt, en hoe goed dat past bij het patroon van schade dat ze zagen bij mensen met MS.
Wat betekent dit voor de toekomst?
De meeste huidige MS-medicijnen remmen vooral ontstekingen en doen weinig tegen de langzame achteruitgang van hersenweefsel. Met de nieuwe kennis over hoe deze achteruitgang zich verspreidt, kunnen onderzoekers gerichter zoeken naar nieuwe behandelingen. Voor mensen met MS verandert er door dit onderzoek nog niets aan de behandeling, maar een gewone hersenscan gecombineerd met informatie over hersennetwerken kan in de toekomst helpen om het ziektebeloop per patiënt beter te voorspellen. De onderzoekers benadrukken dat er meer onderzoek nodig is, met meer scans over een langere periode.
Originele publicatie
The Role of Network Connectivity and Transcriptomic Vulnerability in Shaping Grey Matter Atrophy in Multiple Sclerosis
Mar Barrantes-Cepas et al.
Science Advances, 11 Nov 2026, Vol 12, Issue 46
Het onderzoek is mogelijk gemaakt door NWO (Vidi Menno Schoonheim)