Veni-beurs voor Tom Fuchs
Langzame cognitieve achteruitgang sneller meten en behandelen
Bij multiple sclerose (MS) denken veel mensen vooral aan zichtbare lichamelijke beperkingen, zoals problemen met lopen of bewegen. Maar voor veel mensen met MS speelt de echte strijd zich in het hoofd af. Cognitieve problemen – moeite met concentratie, geheugen en informatieverwerking – ondermijnen werk, zelfstandigheid en kwaliteit van leven, vaak zonder dat artsen het op tijd zien. Met zijn Veni-beurs wil arts en onderzoeker Tom Fuchs daar verandering in brengen.
Een deel van de mensen met MS ervaart een geleidelijke verslechtering van het denken, zelfs als er geen duidelijke terugvallen of zichtbare lichamelijke verslechtering zijn. Toch wordt deze “smeulende” cognitieve achteruitgang zelden systematisch gemeten in de spreekkamer. Fuchs laat in eerder werk zien dat dergelijke achteruitgang vaak losstaat van aanvallen en loopproblemen, maar wel sterk samenhangt met verlies van werk en zelfstandigheid. Cognitie blijkt daarmee een gevoelige en klinisch relevante graadmeter voor stille ziekteactiviteit.
Twee soorten cognitieve schade
In zijn Veni-onderzoek maakt Fuchs een belangrijk onderscheid tussen twee vormen van cognitieve achteruitgang. Aan de ene kant staat de progressieve, langzame daling die samenhangt met neurodegeneratie en chronische ontsteking in de hersenen. Aan de andere kant staan acute cognitieve verslechteringen rond een MS-aanval, veroorzaakt door een nieuwe laesie, ontsteking in de hersenen. Deze twee vormen van cognitieve verslechtering vragen andere behandelingen. Toch worden ze nu meestal op één hoop gegooid, omdat cognitietesten te weinig en te laat worden gedaan.
Maandelijks meten, bij achteruitgang alarm
De kern van het project is een combinatie van digitale thuistesten en geavanceerde hersenonderzoeken in het ziekenhuis. 150 mensen met MS doen elke maand een ultrakorte digitale cognitietest thuis. Jaarlijks krijgen zij uitgebreide neuropsychologische onderzoek, MRI-scans en bloedonderzoek. Zodra de digitale thuistest een significante achteruitgang laten zien, wordt binnen twee weken extra onderzoek gedaan: nieuwe MRI’s, biomarkers in het bloed en een neuropsychologische onderzoek. Zo kan Fuchs de biologische veranderingen in de hersenen precies koppelen aan het moment waarop het denken achteruitgaat.
Modellen die voorspellen wie risico loopt
Naast deze nieuwe, vooruitkijkende studie maakt Fuchs gebruik van grote bestaande MS-cohorten met meer dan 3.000 patiënten uit Amsterdam, Buffalo, Verona en Praag. Met statistische modellen en machine learning wil hij normale en afwijkende cognitieve trajecten in kaart brengen en vervolgens voorspellen welke patiënten een hoog risico hebben op progressieve achteruitgang. Het einddoel is een set van referentiegrafieken en digitale voorspellingstools die artsen in de kliniek kunnen gebruiken.
Directe impact voor patiënten en zorg
De kracht van het Veni-project is de nauwe koppeling tussen wetenschap en praktijk. De inzichten moeten niet in wetenschappelijke publicaties blijven hangen, maar eindigen in bruikbare beslismodellen, duidelijke definities van cognitieve progressie en toegankelijke digitale hulpmiddelen voor artsen én patiënten. Door cognitieve achteruitgang eerder en nauwkeuriger te herkennen, kunnen behandelingen en revalidatie eerder worden ingezet. Zo krijgt de smeulende ziekteactiviteit onder het oppervlakte eindelijk een gezicht – en daarmee een kans om tijdig te worden aangepakt.